Agron Brataj
A ishte qëndrimi i Kennedy-t ndaj armëve bërthamore të Izraelit një shkëndijë në prapaskenat e fuqisë globale? Një dorëheqje misterioze në Tel Aviv dhe një atentat tronditës në Dallas të ndërlidhura nga fijet e errëta të realpolitikës?
Në vitin 1963, dy ngjarje tronditëse ndodhën brenda një harku kohor prej vetëm pak muajsh kryeministri i Izraelit, David Ben-Gurion, dha dorëheqjen në mënyrë të papritur, dhe Presidenti amerikan John F. Kennedy u vra në mes të ditës në një atentat që ende sot mbetet një nga misteret më të mëdha të shekullit XX. A ishin këto dy episode pjesë e të njëjtit zinxhir tensioni gjeopolitik?
Dosja “Dimona”: Filli i konfliktit të heshtur
Që në fillim të presidencës së tij, Kennedy e bëri të qartë se do të luftonte për ndalimin e përhapjes së armëve bërthamore. Në këtë kuadër, ai vendosi nën vëzhgim të rreptë projektin bërthamor të Izraelit në Dimona një objekt që autoritetet izraelite e paraqitnin si “reaktor kërkimor” por që, sipas shërbimeve amerikane të kohës, po zhvillohej si bazë për prodhimin e armëve bërthamore.
Kennedy dërgoi disa letra të ashpra diplomatike drejt Tel Avivit, duke kërkuar qasje të plotë për inspektorët ndërkombëtarë dhe transparencë të menjëhershme. Ai paralajmëroi se mbështetja amerikane ndaj Izraelit do të vihej në pikëpyetje nëse kërkesat nuk plotësoheshin.
Sipas dokumenteve të deklasifikuara dekada më vonë, marrëdhëniet mes dy liderëve Kennedy dhe Ben-Gurion ishin ftohur ndjeshëm.
Në vend të bashkëpunimit, Tel Avivi reagoi me refuzim, duke e konsideruar presionin amerikan si një kërcënim strategjik.
Dorëheqja e Ben-Gurionit: Një vendim i pashpjeguar
Në qershor 1963, vetëm disa javë pasi mori një letër ultimative nga Kennedy, David Ben-Gurion dha dorëheqjen nga posti i kryeministrit. Asnjë shpjegim zyrtar nuk e sqaroi arsyen reale.
Zyrtarisht, u tha se ishte për arsye “personale” dhe “lodhje fizike”, por koha e përputhur me presionin diplomatik nga Uashingtoni ngre pyetje serioze:
A ishte dorëheqja një manovër për t’i shpëtuar një përplasje të drejtpërdrejtë me Shtetet e Bashkuara? Apo një lëvizje për të lehtësuar realizimin e objektivit bërthamor pa ndërhyrje nga jashtë?
22 nëntor 1963: Fundi i Kennedy-t dhe heshtja që pasoi
Më pak se pesë muaj më vonë, Presidenti Kennedy u qëllua për vdekje në Dallas. Vrasja e tij krijoi një tronditje globale dhe lindi dhjetëra teori konspirative, nga CIA e deri tek mafia.
Por ajo që nuk u hetua kurrë seriozisht ishte një pistë tjetër, përplasja e tij me interesat strategjike të Izraelit.
Historianë si Stephen Green, Avner Cohen dhe John J. Mearsheimer kanë sugjeruar se Kennedy ishte presidenti i vetëm amerikan që kërkoi me këmbëngulje ndalimin e kapaciteteve bërthamore të Izraelit. Pas vdekjes së tij, kjo çështje u mbyll menjëherë. Administrata Johnson e la të lirë zhvillimin e programit izraelit, ndërsa Dimona u bë një “zonë e ndaluar” për çdo inspektim ndërkombëtar.
Një rastësi e rrezikshme apo një lidhje e heshtur?
Dorëheqja e befasishme e Ben-Gurionit dhe vrasja e Kennedy-t nuk janë fakte që mund të injorohen. Ato ndodhën brenda një harku kohor shumë të shkurtër, pas një përplasjeje diplomatike të hapur për armët bërthamore. Shumë ekspertë të sigurisë ndërkombëtare i shohin këto si pjesë të një loje të ndërlikuar pushteti ku idealizmi politik përballet me realpolitikën e interesave të padukshme.
Asnjë provë konkrete nuk e lidh zyrtarisht vrasjen e Kennedy-t me shtetin e Izraelit. Por mungesa e transparencës për rrethanat e dorëheqjes së Ben-Gurionit, si dhe heshtja e mëvonshme për Dimonën, krijojnë një tabllo ku pyetjet janë më të shumta se përgjigjet.
Përfundim:
Historia moderne është e mbushur me ngjarje që zyrtarisht mbeten të pashpjeguara, por që në prapaskenë ndjekin një logjikë të ftohtë strategjie dhe pushteti. Nëse dorëheqja e Ben-Gurionit dhe vrasja e Kennedy-t janë të lidhura, atëherë kjo do të ishte një nga rastet më të errëta të ndërhyrjes globale në fatin e liderëve që guxuan të sfidojnë rregullat e pashkruara të lojës gjeopolitike.
